Manav Kalyan Yojana 2026: ₹25,000 ते ₹50,000 अनुदान मिळवा – अर्ज प्रक्रिया, पात्रता, कागदपत्रे

प्रस्तावना
भारतातील ग्रामीण आणि निमशहरी भागातील कारागिरांना स्वतःच्या पायावर उभे करण्यासाठी सरकार सतत प्रयत्नशील असते. यातच गुजरात सरकारने सुरू केलेली ‘मानव कल्याण योजना’ (Manav Kalyan Yojana) ही एक क्रांतिकारी योजना ठरली आहे. अनेकदा आर्थिक भांडवलाअभावी हातात कौशल्य असूनही कारागीर स्वतःचा व्यवसाय सुरू करू शकत नाहीत. ही अडचण ओळखून सरकारने थेट आर्थिक मदतीऐवजी ‘टूलकिट’ (साहित्य संच) देण्याचा निर्णय घेतला आहे. जर तुम्ही शिलाई काम, प्लंबिंग, ब्युटी पार्लर किंवा वाहन दुरुस्तीसारख्या व्यवसायात असाल, तर ही योजना तुमच्यासाठी संजीवनी ठरू शकते. चला तर मग, २०२६ च्या नवीन अपडेट्सनुसार या योजनेची संपूर्ण माहिती, पात्रता आणि अर्ज प्रक्रिया सोप्या मराठीत समजून घेऊया.

🔹 मानव कल्याण योजना म्हणजे काय? (What is Manav Kalyan Yojana?)

‘मानव कल्याण योजना’ ही गुजरात सरकारच्या कुटीर व ग्रामोद्योग आयुक्त कार्यालयामार्फत (Commissioner of Cottage and Rural Industries) राबवली जाणारी एक प्रमुख योजना आहे. या योजनेचा मुख्य उद्देश आर्थिकदृष्ट्या मागासलेल्या वर्गातील (BPL) व्यक्तींना आणि कारागिरांना स्वयंरोजगारासाठी प्रोत्साहित करणे हा आहे.

विशेष म्हणजे, या योजनेत तुम्हाला बँक लोन किंवा रोख रक्कम दिली जात नाही. त्याऐवजी, तुम्ही निवडलेल्या व्यवसायासाठी आवश्यक असलेली १००% मोफत साधनसामग्री (Toolkit) दिली जाते. २०२४-२५ पासून या योजनेत मोठा बदल करण्यात आला असून, आता लाभार्थ्यांना ‘ई-व्हाउचर’ (e-Voucher) दिले जाते, ज्याद्वारे ते मंजूर दुकानातून स्वतः साहित्य खरेदी करू शकतात. यामुळे जुन्या साहित्याऐवजी ब्रँडेड आणि नवीन साधने मिळणे शक्य झाले आहे.

🔹 पात्रता निकष (Eligibility Criteria)

या योजनेचा लाभ घेण्यासाठी अर्जदाराने खालील अटींची पूर्तता करणे अनिवार्य आहे:

• वयोमर्यादा: अर्जदाराचे वय १८ ते ६० वर्षे दरम्यान असावे.
• नागरिकत्व: अर्जदार हा गुजरात राज्याचा मूळ रहिवासी असावा (सीमावर्ती भागातील मराठी बांधव ज्यांच्याकडे गुजरातचे रेशन कार्ड/आधार आहे, ते पात्र आहेत).
• ग्रामीण उत्पन्न: ग्रामीण भागातील अर्जदाराचे नाव दारिद्र्य रेषेखालील (BPL) यादीत असावे (० ते १६ स्कोर).
• शहरी/इतर उत्पन्न: जर BPL कार्ड नसेल, तर कुटुंबाचे वार्षिक उत्पन्न ₹६,००,०००/- (सहा लाख) पेक्षा जास्त नसावे.
• जातीचा निकष: अनुसूचित जाती (SC) आणि इतर मागासवर्गीय (OBC) मधील काही विशिष्ट विमुक्त जातींसाठी उत्पन्नाची मर्यादा शिथिल करण्यात आली आहे.

🔹 आवश्यक कागदपत्रे (Required Documents)

अर्ज करताना खालील कागदपत्रे स्कॅन करून (PDF/JPG स्वरूपात) तयार ठेवा:

1. आधार कार्ड (Aadhaar Card)
2. रेशन कार्ड (Ration Card)
3. शाळा सोडल्याचा दाखला / जन्म प्रमाणपत्र (वयाचा पुरावा)
4. उत्पन्नाचा दाखला (मामलतदार / TDO / सक्षम अधिकारी)
5. जातीचा दाखला (लागू असल्यास)
6. बीपीएल दाखला / स्कोर (ग्रामीण भागासाठी आवश्यक)
7. व्यवसायाचा अनुभव दाखला (उदा. आयटीआय पास असल्यास प्राधान्य)
8. बँक पासबुक झेरॉक्स
9. पासपोर्ट साईज फोटो

🔹 मिळणारे फायदे आणि टूलकिट (Benefits & Trade List)

या योजनेअंतर्गत एकूण २८ प्रकारच्या व्यवसायांना मदत मिळत होती, परंतु २०२४ च्या नवीन शासन निर्णयानुसार (GR) खालील १० प्रमुख व्यवसायांवर विशेष लक्ष केंद्रित करून त्यांना ई-व्हाउचरद्वारे टूलकिट दिले जाते:

• दूध आणि दही विक्रेता: दुधाचे कॅन, फॅट मोजण्याचे मशीन इ.
• पापड उद्योग: पापड लाटण्याचे मशीन, मोठे ताट, आणि इतर साहित्य.
• ब्युटी पार्लर (Beauty Parlor): हेअर ड्रायर, खुर्ची, आरसा आणि मेकअप किट.
• शिलाई काम / भरतकाम (Embroidery): शिलाई मशीन आणि साहाय्यक साधने.
• प्लंबर (Plumber): पाईप रिंच, कटर आणि प्लंबिंग टूलकिट.
• इलेक्ट्रिक रिपेअरिंग: ड्रिल मशीन, मीटर आणि दुरुस्ती साधने.
• वाहन सर्व्हिसिंग: गॅरेजसाठी लागणारी पाने, जॅक आणि ऑइल गन.
• सेंटिंग काम (गवंडी काम): बांधकामासाठी लागणारी हत्यारे.
• लोणचे बनवणे: कटिंग मशीन અને बरण्या.
• पंक्चर किट: कॉम्प्रेसर आणि टायर दुरुस्ती साहित्य.

🔹 अर्ज कसा करावा? – स्टेप बाय स्टेप (How to Apply Online)

मानव कल्याण योजनेसाठी अर्ज प्रक्रिया पूर्णपणे ऑनलाइन आहे. खालील पायऱ्या फॉलो करा:

1. अधिकृत वेबसाइट: सर्वप्रथम e-kutir.gujarat.gov.in या पोर्टलवर जा.
2. नोंदणी (Registration): ‘Commissioner of Cottage and Rural Industries’ विभागाखाली “Manav Kalyan Yojana” निवडा आणि आपले नवीन खाते तयार करा.
3. प्रोफाईल: आपले नाव, पत्ता, आधार नंबर आणि रेशन कार्डाचा तपशील भरून प्रोफाईल अपडेट करा.
4. ट्रेड निवड: तुम्हाला ज्या व्यवसायासाठी साहित्य हवे आहे (उदा. ब्युटी पार्लर किंवा प्लंबर), तो पर्याय अचूक निवडा.
5. कागदपत्रे अपलोड: वरील यादीतील सर्व कागदपत्रे स्पष्ट दिसतील अशा स्वरूपात अपलोड करा.
6. सबमिट: माहिती तपासून अर्ज ‘Submit’ करा आणि पोचपावती (Print) जपून ठेवा.

🔹 अर्ज करताना होणाऱ्या ५ सामान्य चुका (Common Mistakes)

• ❌ अस्पष्ट कागदपत्रे: मोबाईलने काढलेले अंधुक फोटो अपलोड केल्यास अर्ज बाद होतो.
• ❌ उत्पन्न तफावत: अर्जात भरलेले उत्पन्न आणि उत्पन्नाच्या दाखल्यावरील रक्कम यात फरक असू नये.
• ❌ दुबार अर्ज: एका रेशन कार्डवर कुटुंबातील एकाच व्यक्तीला लाभ मिळतो. दुसऱ्या व्यक्तीने अर्ज केल्यास तो रद्द होतो.
• ❌ चुकीचा ट्रेड: एकदा निवडलेला व्यवसाय (Trade) नंतर बदलता येत नाही, त्यामुळे विचारपूर्वक निवड करा.
• ❌ नावातील चूक: आधार कार्ड आणि अर्जातील नावाचे स्पेलिंग तंतोतंत जुळणे आवश्यक आहे.

🔹 वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न (FAQs)

प्र १: ही योजना महाराष्ट्रात लागू आहे का?

उ: नाही, ‘मानव कल्याण योजना’ या नावाने ही विशिष्ट योजना फक्त गुजरात राज्यासाठी आहे. महाराष्ट्रात याच धर्तीवर ‘संत रोहिदास महामंडळ’ किंवा इतर बीज भांडवल योजना आहेत, पण ही योजना गुजरात रहिवाशांसाठीच आहे.

प्र २: या योजनेत किती पैसे मिळतात?

उ: या योजनेत रोख रक्कम मिळत नाही. त्याऐवजी निवडलेल्या व्यवसायाचे ₹१५,००० ते ₹२५,००० किमतीचे साहित्य (Toolkit) मोफत मिळते.

प्र ३: अर्ज भरण्यासाठी फी किती आहे?

उ: सरकारी पोर्टलवर अर्ज करणे पूर्णपणे मोफत आहे.

प्र ४: ई-व्हाउचर म्हणजे काय?

उ: तुमचा अर्ज मंजूर झाल्यावर तुमच्या मोबाईलवर एक QR कोड येतो. तो कोड घेऊन तुम्ही मंजूर दुकानातून तुम्हाला हवे ते ब्रँडेड साहित्य खरेदी करू शकता.

प्र ५: पुरुष ब्युटी पार्लर किटसाठी अर्ज करू शकतात का?

उ: साधारणपणे ब्युटी पार्लर किटसाठी महिलांना प्राधान्य दिले जाते, परंतु पुरुषांसाठी ‘हेअर कटिंग/सलून’ या प्रवर्गांतर्गत अर्ज करण्याची सोय असू शकते (GR तपासावा).

📌 अधिकृत माहिती तक्ता (Official Information Table)