महाराष्ट्रातील अनेक नागरिक आर्थिक अडचणींमुळे आपले जीवन कष्टाने जगत आहेत. विशेषतः वृद्ध, विधवा, दिव्यांग आणि निराधार व्यक्तींना उत्पन्नाच्या साधनांअभावी अनेक समस्यांना सामोरे जावे लागते. या सर्व गोष्टींचा विचार करून महाराष्ट्र शासनाने ‘संजय गांधी निराधार अनुदान योजना’ (Sanjay Gandhi Niradhar Anudan Yojana) सुरू केली आहे.
फेब्रुवारी 2026 मध्ये या योजनेबाबत अनेक नवीन अपडेट्स आणि सुधारणांची चर्चा आहे. जर तुम्ही किंवा तुमच्या ओळखीतील कोणी या योजनेचा लाभ घेऊ इच्छित असेल, तर हा लेख तुमच्यासाठी अत्यंत महत्त्वाचा आहे. या लेखात आपण Sanjay Gandhi Niradhar Anudan Yojana बद्दलची सविस्तर माहिती, पात्रता, आवश्यक कागदपत्रे आणि अर्ज करण्याची पद्धत पाहणार आहोत.
| संजय गांधी निराधार अनुदान योजना 2026 – थोडक्यात माहिती | |
|---|---|
| योजनेचे नाव | संजय गांधी निराधार अनुदान योजना |
| राज्य | महाराष्ट्र |
| विभाग | सामाजिक न्याय व विशेष सहाय्य विभाग |
| लाभार्थी | वृद्ध, विधवा, दिव्यांग, अनाथ, आजारी व्यक्ती |
| वार्षिक उत्पन्न मर्यादा | ₹21,000 पर्यंत |
| लाभ (पेन्शन) | ₹1,500 – ₹2,500 प्रति महिना (पात्रतेनुसार) |
| अर्ज करण्याची पद्धत | ऑफलाइन (सेतू केंद्र / तहसील) |
| अधिकृत वेबसाइट | sjsa.maharashtra.gov.in |
संजय गांधी निराधार अनुदान योजना काय आहे? (What is Sanjay Gandhi Niradhar Scheme?)
ही योजना महाराष्ट्र सरकारच्या सामाजिक न्याय व विशेष सहाय्य विभागातर्फे राबवली जाते. या योजनेचे मुख्य उद्दिष्ट समाजातील निराधार घटकांना आर्थिक आधार देणे हे आहे. वयोवृद्ध व्यक्ती, विधवा, अंध, अपंग, आणि गंभीर आजाराने ग्रस्त असलेल्या व्यक्तींना दरमहा ठराविक रक्कम पेन्शन स्वरूपात दिली जाते, जेणेकरून त्यांना कोणावरही अवलंबून राहावे लागू नये.
योजनेसाठी पात्रता निकष (Eligibility Criteria)
या योजनेचा लाभ घेण्यासाठी अर्जदाराने खालील अटींची पूर्तता करणे आवश्यक आहे:
- निवासी: अर्जदार हा महाराष्ट्राचा किमान 15 वर्षांपासून रहिवासी असावा.
- कौटुंबिक उत्पन्न: कुटुंबाचे वार्षिक उत्पन्न ₹21,000 पेक्षा जास्त नसावे.
- श्रेणी (Category):
- निराधार पुरुष/महिला.
- अंध, अपंग (दिव्यांग – 40% पेक्षा जास्त अपंगत्व).
- मानसिकदृष्ट्या आजारी व्यक्ती.
- विधवा (आत्महत्याग्रस्त शेतकऱ्यांच्या पत्नींसह).
- घटस्फोटित महिला किंवा प्रक्रियेतील महिला.
- अनाथ मुले.
- गंभीर आजार (कर्कशरोग, टीबी, एड्स, कुष्ठरोग इ.) असलेल्या व्यक्ती.
- वय: अर्जदाराचे वय 65 वर्षांपेक्षा कमी असावे (65 वर्षांवरील नागरिकांसाठी ‘श्रावणबाळ योजना’ लागू असते).
आवश्यक कागदपत्रे (Required Documents)
अर्ज करताना तुम्हाला खालील कागदपत्रांची पूर्तता करावी लागेल. अर्जामध्ये कोणतीही चूक होऊ नये म्हणून ही कागदपत्रे तयार ठेवा:
- ओळखीचा पुरावा: आधार कार्ड (Aadhaar Card), मतदान ओळखपत्र, पॅन कार्ड.
- पत्त्याचा पुरावा: रेशन कार्ड, लाइट बिल, रहिवासी दाखला (Domicile Certificate).
- वयाचा पुरावा: शाळा सोडल्याचा दाखला (L.C.) किंवा जन्म प्रमाणपत्र.
- उत्पन्नाचा दाखला: तहसीलदारांनी दिलेला उत्पन्नाचा या वर्षीचा दाखला (Income Certificate).
- बँक पासबुक: आधार लिंक असलेल्या बँक खात्याचे पासबुक झेरॉक्स.
- पासपोर्ट साइज फोटो: 2 किंवा 3 अलीकडील फोटो.
- इतर प्रमाणपत्रे (लागू असल्यास):
- अपंग असल्यास: अपंगत्वाचे प्रमाणपत्र (Civil Surgeon कडून).
- विधवा असल्यास: पतीचा मृत्यू दाखला.
- आजारी असल्यास: वैद्यकीय प्रमाणपत्र.
योजनेचे फायदे आणि रक्कम (Benefits & Pension Amount)
2026 च्या सुधारित माहितीनुसार, या योजनेअंतर्गत मिळणारी रक्कम खालीलप्रमाणे आहे:
- एकल लाभार्थी: पात्र व्यक्तीला दरमहा ₹1,500 पेक्षा जास्त (शासनाच्या निर्णयानुसार ₹2,500 पर्यंत वाढीव तरतूद असू शकते) निवृत्तीवेतन दिले जाते.
- एका कुटुंबात दोन लाभार्थी: जर एकाच कुटुंबात दोन किंवा अधिक पात्र लाभार्थी असतील, तर त्यांना एकत्रितपणे जास्त रक्कम मिळू शकते.
- नियमितता: ही रक्कम थेट लाभार्थ्यांच्या बँक खात्यात (DBT – Direct Benefit Transfer) जमा केली जाते.
(टीप: रक्कमेमध्ये शासनाच्या वेळोवेळी येणाऱ्या जी.आर. नुसार बदल होऊ शकतात. लेटेस्ट अपडेटसाठी अधिकृत वेबसाइट तपासावी.)
अर्ज कसा करावा? (How to Apply for Sanjay Gandhi Pension Scheme)
या योजनेसाठी अर्ज करण्याची पद्धत प्रामुख्याने ऑफलाइन आहे, परंतु काही जिल्ह्यांमध्ये ऑनलाइन सुविधाही उपलब्ध असू शकते. स्टेप-बाय-स्टेप प्रक्रिया खालीलप्रमाणे आहे:
- अर्ज मिळवणे: तुमच्या जवळच्या तहसील कार्यालय, तलाठी कार्यालय किंवा सेतू सुविधा केंद्रातून (Setu Kendra) अर्जाचा नमुना घ्या.
- माहिती भरणे: अर्जामध्ये विचारलेली सर्व माहिती अचूक भरा (नाव, पत्ता, बँक तपशील इ.).
- कागदपत्रे जोडणे: वर नमूद केलेली सर्व कागदपत्रे अर्जासोबत जोडा.
- सत्यापन (Verification): तुमचा अर्ज आणि कागदपत्रे तलाठी किंवा ग्रामसेवक यांच्याकडून तपासून आणि साक्षांकित करून घ्या.
- अर्ज जमा करणे: पूर्ण भरलेला अर्ज तहसील कार्यालयात किंवा संजय गांधी योजनेच्या शाखेत जमा करा.
- मंजुरी: शासनाच्या समितीमार्फत अर्जाची पडताळणी झाल्यानंतर तुम्हाला मंजुरीचे पत्र मिळेल आणि पेन्शन सुरू होईल.
अर्ज मंजूर होण्याची प्रक्रिया (Application Approval Process)
फक्त अर्ज जमा केला म्हणजे काम संपले नाही. अर्ज जमा केल्यानंतर त्याची पडताळणी कशी होते आणि त्याला मंजुरी कशी मिळते, हे जाणून घेणे महत्त्वाचे आहे:
- प्राथमिक तपासणी (Scrutiny): तुम्ही अर्ज सेतू केंद्रात किंवा तहसील कार्यालयात जमा केल्यावर, संबंधित कारकून अर्जाची आणि कागदपत्रांची प्राथमिक तपासणी करतात. जर कागदपत्रे अपूर्ण असतील, तर अर्ज तिथेच नाकारला जाऊ शकतो.
- तलाठी/ग्रामसेवक अहवाल: अनेकदा वस्तुस्थिती पाहण्यासाठी आणि तुम्ही खरोखरच निराधार आहात का, हे तपासण्यासाठी तलाठी किंवा ग्रामसेवक तुमच्या घरी भेट देऊ शकतात किंवा स्थानिक चौकशी करू शकतात. त्यांचा होकारार्थी अहवाल खूप महत्त्वाचा असतो.
- संजय गांधी योजना समिती बैठक: प्रत्येक तालुक्यात एक समिती असते. या समितीची बैठक साधारणपणे दर महिन्याला किंवा दोन महिन्यातून एकदा तहसीलदार कार्यालयात होते. या बैठकीत आलेल्या अर्जांवर चर्चा करून पात्र अर्जांना अंतिम मंजुरी दिली जाते.
- ऑर्डर किंवा मंजुरी पत्र: समितीने अर्ज मंजूर केल्यावर लाभार्थ्याला ‘मंजुरी आदेश’ (Sanction Order) दिला जातो. त्यानंतर १-२ महिन्यात पेन्शन जमा होण्यास सुरुवात होते.
अर्जाची स्थिती कशी तपासावी? (How to Check Application Status)
तुमचा अर्ज मंजूर झाला की नाही किंवा कोणत्या टप्प्यावर आहे, हे पाहण्यासाठी तुम्ही खालील मार्ग वापरू शकता:
- प्रत्यक्ष भेट: ज्या कार्यालयात (तहसील किंवा सेतू केंद्र) तुम्ही अर्ज जमा केला आहे, तिथे जाऊन ‘Sanjay Gandhi Yojana Clerk’ कडे चौकशी करा.
- नोटिस बोर्ड/यादी तपासा: तहसील कार्यालयाच्या बाहेर वेळोवेळी ‘पात्र लाभार्थ्यांच्या यादी’ (Beneficiary List) लावल्या जातात. त्यामध्ये तुमचे नाव तपासा.
- Online Status (लागू असल्यास): जर तुम्ही ‘महाईसेवा’ किंवा ‘आपले सरकार’ पोर्टलवरून अधिकृतरीत्या ऑनलाइन अर्ज भरला असेल, तर त्या पोर्टलवर लॉग-इन करा. तिथे ‘Track Application Status’ या पर्यायावर क्लिक करून आणि तुमचा Application ID टाकून तुम्ही स्थिती पाहू शकता.
तक्रार निवारण आणि संपर्क (Helpline & Grievance Redressal)
जर सर्व कागदपत्रे असूनही तुमचा अर्ज नाकारला गेला असेल, किंवा अर्ज मंजूर होऊनही पैसे मिळत नसतील, तर तुम्ही काय करावे?
- तहसीलदार: सर्वप्रथम तालुक्याच्या तहसीलदारांना लेखी अर्ज द्या.
- प्रांत अधिकारी (SDO): जर तहसील कार्यालयातून समाधानकारक उत्तर मिळाले नाही, तर तुम्ही उपविभागीय अधिकारी (Sub-Divisional Officer) यांच्याकडे तक्रार करू शकता.
- लोकशाही दिन: दर महिन्याच्या पहिल्या सोमवारी तहसील किंवा जिल्हाधिकारी कार्यालयात ‘लोकशाही दिन’ असतो. या दिवशी सामान्य नागरिक थेट अधिकाऱ्यांसमोर आपली तक्रार मांडू शकतात. हे खूप प्रभावी माध्यम आहे.
अर्जदारांकडून होणाऱ्या सामान्य चुका (Common Mistakes)
अर्ज बाद होण्यामागे अनेकदा छोट्या चुका कारणीभूत ठरतात. त्या टाळण्यासाठी खालील गोष्टी लक्षात ठेवा:
- बँक खाते आधारशी लिंक नसणे: तुमचे बँक खाते आधार कार्डशी लिंक असणे अनिवार्य आहे, अन्यथा पैसे जमा होणार नाहीत.
- चुकीचा उत्पन्नाचा दाखला: उत्पन्नाचा दाखला हा चालू आर्थिक वर्षाचा असावा आणि तो सक्षम अधिकाऱ्याने दिलेला असावा.
- कागदपत्रांची कमतरता: सर्व कागदपत्रे स्व-साक्षांकित (Self-attested) करा आणि कोणतेही प्रमाणपत्र कालबाह्य झालेले नसावे.
- माहितीतील तफावत: अर्ज आणि कागदपत्रांवरील नावात किंवा जन्मतारखेत तफावत असू नये.
वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न (FAQs)
Q1: या योजनेचा लाभ घेण्यासाठी वयाची अट काय आहे?
A: अर्जदाराचे वय 65 वर्षांपेक्षा कमी असावे. 65 वर्षांवरील व्यक्ती श्रावणबाळ योजनेसाठी अर्ज करू शकतात.
Q2: संजय गांधी निराधार योजनेसाठी अर्ज ऑनलाइन करता येतो का?
A: सध्या बहुतांश ठिकाणी अर्ज प्रक्रिया ऑफलाइन/सेतू केंद्राद्वारे आहे. काही जिल्ह्यांत ‘महाईसेवा’ किंवा ‘आपले सरकार’ पोर्टलवर सुविधा असू शकते.
Q3: एका घरात किती व्यक्तींना या योजनेचा लाभ मिळू शकतो?
A: एका कुटुंबातील एकापेक्षा जास्त पात्र व्यक्ती निवृत्तीवेतनासाठी अर्ज करू शकतात, त्यांचे लाभ एकत्रित दिले जातात.
Q4: पेन्शन बंद झाल्यास काय करावे?
A: जर तुमचे पेन्शन अचानक बंद झाले असेल, तर तहसील कार्यालयात जाऊन तुमच्या बँक खात्याची KYC आणि हयात प्रमाणपत्र (Life Certificate) अपडेट करा.
Q5: उत्पन्नाचा दाखला किती रुपयांचा असावा?
A: या योजनेसाठी कौटुंबिक वार्षिक उत्पन्न ₹21,000 च्या आत असणे आवश्यक आहे.
निष्कर्ष (Conclusion)
Sanjay Gandhi Niradhar Anudan Yojana ही योजना राज्यातील गरजू आणि निराधार नागरिकांसाठी एक आशेचा किरण आहे. जर तुम्ही पात्र असाल, तर वेळ न घालवता आजच अर्ज करा. ही माहिती जास्तीत जास्त लोकांपर्यंत पोहोचवा जेणेकरून गरजूंना मदत होईल. सरकारी योजनांचा लाभ घेणे हा तुमचा हक्क आहे, फक्त योग्य प्रक्रिया आणि कागदपत्रांची पूर्तता करणे गरजेचे आहे.
अधिक माहितीसाठी: महाराष्ट्र शासनाच्या अधिकृत वेबसाइटला (maharashtra.gov.in) भेट द्या किंवा जवळच्या तहसील कार्यालयात संपर्क साधा.