योजनेचे नाव

लेक लाडकी योजना (Lek Ladki Yojana) — महाराष्ट्र शासनाची मुलींसाठीची आर्थिक सहाय्य योजना, 30 ऑक्टोबर 2023 रोजी सुरू करण्यात आली. यापूर्वी राज्यात 1 ऑगस्ट 2017 पासून ‘माझी कन्या भाग्यश्री (सुधारित)’ ही योजना कार्यरत होती. लेक लाडकी योजना ही त्याच उद्दिष्टांना अधिक व्यापक व सुलभ स्वरूपात राबवणारी नवीन योजना आहे, जी विशेषतः आर्थिकदृष्ट्या दुर्बल घटकातील (पिवळे/केशरी शिधापत्रिकाधारक) कुटुंबांना केंद्रस्थानी ठेवते.

योजना का सुरू करण्यात आली?

महाराष्ट्रातील अनेक भागांत मुलींचा जन्मदर मुलांच्या तुलनेत कमी असल्याचे आढळून आले होते. आर्थिक ओझे समजून मुलीच्या जन्माकडे नकारात्मक दृष्टीने पाहिले जाणे, शिक्षणात मुलींचे गळतीचे प्रमाण अधिक असणे आणि लहान वयात विवाह लावून दिले जाणे — या समस्यांवर उपाय म्हणून शासनाने थेट आर्थिक प्रोत्साहन देणारी योजना आणली. मुलीच्या जन्मापासूनच कुटुंबाला आर्थिक आधार मिळाल्यास पालकांचा मुलीकडे पाहण्याचा दृष्टिकोन बदलतो आणि तिच्या शिक्षण व आरोग्यावर अधिक खर्च केला जातो, हे या योजनेमागील मूळ तत्त्व आहे.

योजनेची उद्दिष्टे

1. मुलीच्या जन्मास प्रोत्साहन देऊन मुलींचा जन्मदर वाढवणे.
2. मुलींच्या शिक्षणास चालना देणे.
3. मुलींचा मृत्यू दर कमी करणे व बालविवाह रोखणे.
4. कुपोषण कमी करणे.
5. शाळाबाह्य मुलींचे प्रमाण शून्यावर आणण्यासाठी प्रोत्साहित करणे.

योजनेची पात्रता

1. ही योजना पिवळ्या व केशरी शिधापत्रिकाधारक कुटुंबामध्ये दिनांक 1 एप्रिल 2023 रोजी वा त्यानंतर जन्माला येणाऱ्या एक अथवा दोन मुलींना लागू राहील. तसेच एक मुलगा व एक मुलगी असल्यास मुलीला लागू राहील.
2. पहिल्या अपत्याच्या तिसऱ्या हप्त्यासाठी व दुसऱ्या अपत्याच्या दुसऱ्या हप्त्यासाठी अर्ज सादर करताना माता/पित्याने कुटुंब नियोजन प्रमाणपत्र सादर करणे अनिवार्य राहील.
3. दुसऱ्या प्रसुतीच्या वेळी जुळी अपत्ये जन्माला आल्यास एक मुलगी किंवा दोन्ही मुलींना या योजनेचा लाभ अनुज्ञेय राहील. मात्र त्यानंतर माता/पित्याने कुटुंब नियोजन शस्त्रक्रिया करणे आवश्यक राहील.
4. दिनांक 1 एप्रिल 2023 पूर्वी एक मुलगी/मुलगा आहे व त्यानंतर जन्माला आलेल्या दुसऱ्या मुलीस किंवा जुळ्या मुलींना (स्वतंत्र) ही योजना अनुज्ञेय राहील. मात्र माता/पित्याने कुटुंब नियोजन शस्त्रक्रिया करणे आवश्यक राहील.
5. लाभार्थीचे कुटुंब महाराष्ट्र राज्याचे रहिवाशी असणे आवश्यक राहील.
6. लाभार्थी बँक खाते महाराष्ट्र राज्यात असणे आवश्यक आहे.
7. लाभार्थी कुटुंबाचे वार्षिक उत्पन्न रु. 1 लाख पेक्षा जास्त नसावे.
8. (2026 अपडेट) 1 एप्रिल 2023 पासून पात्र असलेल्या पण अर्ज न केलेल्या मुलींना 15 ऑगस्ट 2027 पर्यंत अर्ज करता येईल.

वरील सर्व अटी शासनाच्या मूळ GR (शासन निर्णय क्रमांक: संकीर्ण-2023, दि. 30 ऑक्टोबर 2023) नुसार निश्चित करण्यात आल्या आहेत. कुटुंबाचे उत्पन्न प्रमाणपत्र, रहिवासी दाखला आणि रेशनकार्डाचा रंग या तीन बाबी पडताळणीच्या वेळी सर्वाधिक महत्त्वाच्या ठरतात, त्यामुळे अर्ज करण्यापूर्वी हे कागदपत्र अद्ययावत असल्याची खात्री करावी.

लेक लाडकी योजना विरुद्ध माझी कन्या भाग्यश्री — फरक काय?

ज्या कुटुंबांनी आधीच्या योजनेचा लाभ घेतला असेल, त्यांना लेक लाडकी योजनेसाठी वेगळ्या निकषांनुसार पुन्हा पात्रता तपासावी लागते; याबाबत अचूक माहितीसाठी अंगणवाडी केंद्राशी संपर्क साधावा.

योजनेचा लाभ — टप्प्याटप्प्याने रक्कम

प्रत्येक टप्प्यावरील रक्कम स्वतंत्रपणे अर्ज केल्यानंतरच जमा होते — म्हणजेच जन्मानंतरचा हप्ता मिळाला म्हणून पुढील हप्ते आपोआप मिळत नाहीत. इयत्ता पहिली, सहावी व अकरावीत प्रवेश घेतल्यानंतर शाळेचा बोनाफाईड दाखला सादर करून प्रत्येक वेळी नव्याने अर्ज सादर करावा लागतो. अंतिम व सर्वात मोठा हप्ता (₹75,000) मुलगी 18 वर्षांची झाल्यावर आणि अविवाहित असल्याचे स्वयं घोषणापत्र सादर केल्यावर दिला जातो.

आवश्यक कागदपत्रे

1. लाभार्थीचा जन्माचा दाखला
2. कुटुंब प्रमुखांचा उत्पन्नाचा दाखला (वार्षिक उत्पन्न 1 लाखांपेक्षा जास्त नसावे — तहसीलदार/सक्षम अधिकाऱ्यांचा दाखला आवश्यक)
3. लाभार्थीचे आधार कार्ड (प्रथम लाभावेळी ही अट शिथिल राहील)
4. पालकाचे आधार कार्ड
5. बँकेच्या पासबुकच्या पहिल्या पानाची छायांकित प्रत
6. रेशनकार्ड (पिवळे अथवा केशरी रेशन कार्ड साक्षांकित प्रत)
7. मतदान ओळखपत्र (शेवटच्या लाभाकरिता 18 वर्ष पूर्ण झाल्यानंतर मुलीचे मतदार यादीत नाव असल्याचा दाखला)
8. संबंधित टप्प्यावरील लाभाकरिता शिक्षण घेत असल्याबाबतचा शाळेचा दाखला (Bonafide)
9. कुटुंब नियोजन शस्त्रक्रिया प्रमाणपत्र (लागू असल्यास)
10. अंतिम लाभाकरिता मुलीचा विवाह झालेला नसणे आवश्यक (अविवाहित असल्याबाबत स्वयं घोषणापत्र)

अर्ज करण्याची पद्धत (2026 प्रक्रिया)

2026 च्या सुधारणेनंतर लेक लाडकी योजनेसाठी अर्ज करण्याचे दोन मार्ग उपलब्ध आहेत:

• ऑनलाईन: पालक ‘आपले सरकार’ पोर्टलवरून थेट अर्ज सादर करू शकतात. लाभाची रक्कम DBT द्वारे थेट बँक खात्यात जमा होते.
• ऑफलाईन: जवळच्या अंगणवाडी केंद्रात जाऊन अंगणवाडी सेविकेकडे अर्ज सादर करता येतो.

लाभार्थीची पात्रता पडताळणी करण्याची जबाबदारी अंगणवाडी सेविका, संबंधित पर्यवेक्षिका/मुख्यसेविका यांची राहते. पात्रता खातरजमा करून ऑनलाईन प्रमाणित केल्यानंतर अर्ज सक्षम अधिकाऱ्यांकडे सादर केला जातो, जे या कामकाजावर नियंत्रण ठेवतात.

ऑनलाईन अर्ज करण्याच्या पायऱ्या

1. ‘आपले सरकार’ पोर्टलवर जाऊन नवीन वापरकर्ता म्हणून नोंदणी करा (मोबाईल क्रमांक व आधार आवश्यक).
2. महिला व बालविकास विभागाअंतर्गत ‘लेक लाडकी योजना’ हा पर्याय निवडा.
3. मुलीचा जन्म दाखला, आधार कार्ड, रेशनकार्ड, उत्पन्न दाखला व बँक पासबुक स्कॅन करून अपलोड करा.
4. सर्व माहिती तपासून अर्ज सबमिट करा व अर्ज क्रमांक जपून ठेवा.
5. अंगणवाडी सेविका/पर्यवेक्षिका स्तरावर पडताळणी झाल्यानंतर अर्ज सक्षम अधिकाऱ्यांकडे मंजुरीसाठी जातो.
6. मंजुरीनंतर संबंधित हप्त्याची रक्कम थेट लाभार्थ्याच्या/पालकांच्या बँक खात्यात DBT द्वारे जमा होते.

ज्यांना ऑनलाईन अर्ज करणे शक्य नाही, त्यांनी वरील सर्व कागदपत्रांच्या छायांकित प्रतींसह जवळच्या अंगणवाडी केंद्रात प्रत्यक्ष जाऊन अर्ज सादर करावा. अर्ज सादर केल्याची पावती जपून ठेवावी, कारण पुढील हप्त्यासाठी अर्ज करताना ती उपयोगी पडते.

वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न (FAQ)